نوحه «خواهر من» با نوای حسین فخری از جمله آثار مشهور مرتبط با نواهای عاشورایی است که به واسطه لحن حماسی و فضای متفاوتی که از آیین های عزاداری ارائه داد، در تاریخ ماندنی شد.
خبرگزاری مهر- گروه هنر- علیرضا سعیدی؛ عرصه تولید آثار موسیقایی مرتبط با مضامین و رویدادهای مذهبی و اعتقادی همواره جزو پرطرفدارترین و در عین حال پرچالشترین عرصههای فرهنگی هنری کشورمان بوده است که در سالهای طولانی دوشادوش سایر فعالیتهای فرهنگی هنری مرتبط با این موضوع مورد توجه مخاطبان و هنرمندان قرار گرفته است.
تولیدات این حوزه اگرچه همواره در معرض اتهام فراوان از جمله «سفارشی بودن» قرار داشتهاند اما به دلیل حس و حال موجود در آنها که برگرفته از باورها و اعتقادات نهفته در ضمیر بسیاری از مخاطبان بالقوه است، در اغلب موارد فعالیت در این حوزه را با استقبال هنرمندان مواجه کرده است.
همزمان با ایام سوگواری سیدالشهدا (ع) بر آن شدیم تا بار دیگر نگاهی اجمالی به تولیدات موسیقایی مختلف مرتبط با قیام عاشورا در کشورمان داشته باشیم که در قالبهای گوناگونی چون آلبوم، موسیقی متن فیلم و سریال، اجرای زنده و مواردی از این دست تولید شدهاند.
در این چارچوب آنچه مورد توجه قرار گرفته و میگیرد، صرفا مرور و یادآوری آثار برجسته حوزه موسیقی «عاشورایی» است که در سالهای دور و یا نزدیک تولید و در بازار موسیقی عرضه شدهاند. آثاری که طبیعتا برخی از آنها از درجه کیفی ممتازی برخوردار بودهاند و شاید برخی دیگر با انتقاداتی هم در زمان انتشار به لحاظ موسیقایی و محتوایی مواجه شدند اما همه در یک وجه اشتراک دارند و آن ماندگاری در حافظه جمعی دلبستگان اباعبدالله (ع) است.
در پنجاه و دومین قسمت از سلسله گزارشهای «روایت مهر از نواهای عاشورایی» به سراغ نوحه «خواهر من» یا «بنشین تا به تو گویم زینب» با نوای حسین فخری رفتیم که بی تردید از این اثر می توان به عنوان یکی از نوحه های خاطره انگیز و تاثیرگذاری نام برد که از دوران دفاع مقدس تاکنون به واسطه نوع اجرا، ارائه متفاوتی از یک آئین سینه زنی، شعر خوب و لحن و طنین خاص نوحه خوان توانست به عنوان یکی از مهم ترین، بهترین و تاثیرگذارترین نوحه های عاشورایی در دل سوگواران حضرت سیدالشهدا (ع) جا باز کند و تبدیل به اثری شود که همچنان دربرگیرنده حال و هوایی متفاوت و شورانگیز است. همان نوایی که اگر یادتان باشد هدایت هاشمی بازیگر نقش حمید در یکی از صحنه های فیلم سینمایی «یه حبه قند» آن را خواند و یکی از سکانس های ماندگار فیلم رضا میرکریمی را رقم زد.
نوحهای که ریشه در آئین ها و ملودی های مرتبط با عزاداری مردم استان خوزستان و مناطق جنوبی کشور دارد و در هم جواری صدای یک مداح به نام حسین فخری در تاریخ ماندگار شده است. صدایی برخاسته از خاک خوزستان که تا به امروز راه و روش خود را تغییر نداده و گرچه تمایلی برای حضور زیاد در رسانه ها ندارد اما شکل و قالب اجرایش در قد و قامت یک «رسانه» نقش ایفا کرده و مسیری را پدید آورده است که این نوحه و دیگر نوحه های خوانده شده توسط حسین فخری گل سرسبد مجالس سینه زنی، دسته های زنجیرزنی و آئین هایی مشابه باشد. چارچوبی هدفمند که وقتی صدای آن از بلندگوی هیئت، حسینیه یا فضای دیگری پخش می شود، آنچنان حس نوستالژیکی را به مخاطبان و سوگوارانی که عزاداری های هیئت ها و حسینیه های دهه های ۶۰ و ۷۰ را به خاطره دارند، منتقل می کند که توصیف آن کار دشواری است.
حسین فخری نوحه خوان شصت و هفت ساله بهبهانی که در دوران دفاع مقدس همراه با صادق آهنگران و غلام کویتی پور از مداحان شاخص به حساب می آمد و اکنون نیز کمتر میلی به حضور در رسانه ها و دوربین های تلویزیونی دارد، خوانش گر نوحه های خاطره انگیز و ماندگاری چون «ممد نبودی ببینی» با شعر جواد عزیزی براساس ملودی یکی از نوحه های مرحوم جهانبخش کردی زاده (بخشو)، «هفتاد و دو پروانه» با شعری از حسین تجلی بهبهانی، «چه دشوار است پیمودن به هجران تو منزل ها»، «آسمان غرقه به خون از شفق تنگه» با شعری از حبیب الله چایچیان بوده که هرکدام تبدیل به یکی از بهترین ها و خاطره انگیزترین نوحه های مرتبط با عزاداری شهادت حضرت امام حسین(ع) و دیگر مناسبت ها شدند. مسیری که با تسلط این نوحه خوان روی زبان های فارسی و عربی و همچنین ملودی پردازی توانسته جایگاه ارزشمندی در میان آئین های موسیقایی عاشورایی پیدا کند.
نوحه «خواهر من» با شعر و نغمه پردازی سید جواد عین الملک هم در همین چارچوب قرار می گیرد. فضایی که به طور کامل برگرفته و وابسته به سبک ها، لحن ها و آئین های موسیقی جنوب کشور بوده و گرچه در این سال ها به واسطه سلیقه های مختلف موسیقایی حتی با طعم موسیقی الکترونیک و زیرصداهای متفاوت بازخوانی شده اند، اما خود حسین فخری به شدت مقید به اجرای نوحه ها با صدای سینه زنی بوده است. فضایی که اکنون خوب یا بد جلوه ای دیگر پیدا کرده و ما شاهد بازخوانی های متنوعی هستیم که در برخی موارد مورد پسند مخاطب و در برخی موارد هم ماجرای نوحه ها و سبک های سینه زنی را در مسیر و مدار دیگری قرار داده است.
البته این توضیح هم لازم است که نوحه «خواهر من» اولین بار سال ۱۳۶۲ در مسجد دهدشتی بوشهر با مداحی مصطفی کراشی اجرا شد و حسین فخری به عنوان یکی دیگر از نوحه خوانان مطرح جنوب آن را «باز اجرا» کرد که این بازخوانی میان مخاطبان بیشتر معرفی شده است.
در یکی از گزاره های رسانه ای منتشرشده درباره نوحه «خواهر من» که چندی پیش در مجموعه «عقیق» پیش روی مخاطبان قرار گرفته آمده است:
«شاید باورش هم سخت باشد که سند یک نوحه چهل ساله را که حالا دیگر باید در کنار عصر عاشورای فرشچیان و اذان موذن زاده و ربنای شجریان و زینب زینب حاج سلیم در فهرست میراث معنوی ایران ثبت شود، یک دبیر معمولی زبان انگلیسی در بوشهر به نام خود زده است. بله سیدجواد عین الملک معلم زبان دبیرستان سعادت بوشهر که علاوه بر تبحرش در تدریس زبان، دستی بر آتش ادبیات فارسی داشت و البته در آن روزگار زمخت، برخلاف باقی معلمهای ترکه به دست، با دانش آموزانش رفیق بود.
سیدجواد گهگاهی در محرمها برای مداح سرشناس شهرش که حالا حنجرهاش شناسنامه بوشهر است، یعنی جهانبخش کردی زاده معروف به بخشو شعر می نوشت. اما آن اتفاق ویژه در محرم سال شصت و دو افتاد و سید جواد که اشعار و نوحه های فراوانی هم از او به جا مانده این بار وصیتی نوشته بود از زبان امام حسین (ع) به خواهرش زینب (س) آن هم در قالب واحد؛ وصیت نامه ای حماسی که وقایع روزهای اسارت آل الله از غروب عاشورا تا شام بلا را به تصویر می کشید.
ملودی نوحه هم آنچنان فراز و فرودِ کلمه به کلمه شعر را بر جان مخاطب حک می کرد، تو گویی در همین لحظه شاهد وداع خواهر و برادر در ظهر روز دهم هستی. شعر بر روی کاغذ آمد و مداحان جوان آن روزهای مسجد دهدشتی بوشهر یعنی مصطفی گراشی و عبدالحمید دشتی فرد معروف به ناخدا در یکی از شب های محرم، در حلقه مردان سیاه پوشی که هر کدام دست بر پر شال دیگری داشتند و بر سینه می کوبیدند، خواندند: «بنشین تا به تو گویم زینب»
بخش هایی از اجرای نوحه «خواهر من» توسط مصطفی گراشی را اینجا ببینید.
مدت کمی گذشت تا حسین فخری مداح جوان خرمشهری هم این نوحه را بخواند و آن اتفاق بزرگ رخ بدهد و از فردای آن روز بلندگوهای مساجد کوچه پس کوچه های شیراز و اصفهان و مشهد و تهران و ایران، بلندگوهای واحد تبلیغات لشکرها، بلندگوهای بوقی بسته شده روی تویوتاهای گل مالی شده جبهه، شانه به شانه سینه زنان مسجد دهدشتی بوشهر و مسجد جامع خرمشهر بر سینه می کوبیدند و میخواندند: «بنشین تا به تو گویم زینب»
چهل سال گذشته است و هنوز نمی دانیم آقای معلم زبان انگلیسی، در لحظه به لحظه نوشتن کلمات آن نوحه و زمزمه آوای آن، چه احوالاتی داشته که این طور نسل به نسل در لرزش تحریرهای حسین فخری دلشان لرزیده و شعر و ملودی بر جانشان نشسته است و مداحان دیگری چون نریمان پناهی، حسین سیب سرخی، محمد حسین پویانفر، حنیف ظاهری، سعید کرمعلی، سید محمد عبدالحسینی و تعدادی دیگر بعد از حسین فخری آن را در مجالس سینه زنی به صورت مستمر اجرا می کنند.
به هرترتیب نوحه خاطرهانگیز «خواهر من» با صدای حاج حسین فخری، یکی از ماندگارترین آثار آئینی است که در تلفیق موسیقی و محتوا به اوج احساس میرسد. مسیری که از منظر موسیقایی با صدای پرصلابت و دارای شخصیت این نوحه خوان، فضای این نوحه دارای قدمت را به آهنگی حماسی، سرشار از اندوه و شور تبدیل می کند. به عبارتی فارغ از ارزش های محتوای و موسیقایی این نوحه که اول بار توسط مصطفی گراشی خوانده شد، لحن صدای فخری به ویژه در اوج خوانی ها، چنان با روایت عاشورا ترکیب یافته که در هم جواری با وزن منظم خوانش، حرکت دسته جمعی و پرشور سینه زنان، نوحه را به مثابه یک تجلی گاه باشکوه برای عرض ارادت به محضر سید الشهدا (ع) معرفی می کند.
نوحه «خواهر من» با صدای حسین فخری را از اینجا بشنوید.
