گرمایش جهانی دیگر در قالب رخدادهای پراکنده و محلی قابل تفسیر نیست، بلکه مؤلفههای مختلف اقلیم، از اقیانوس و یخهای قطبی تا جو و محیطهای شهری، به صورت همافزا بر یکدیگر اثر میگذارند.
به گزارش خبرنگار مهر؛ تابستان ۲۰۲۶ تنها به دلیل ثبت چند رکورد دمایی جدید اهمیت پیدا نکرد. آن چه این دوره را از بسیاری از تابستانهای گرم پیشین متمایز میکند، همزمانی مجموعهای از رخدادهای اقلیمی در بخشهای مختلف سامانه جغرافیایی زمین، از جمله ثبت گرمترین ژوئن تاریخ اروپای غربی، رکورد دمای سطح آب اقیانوسها، کاهش کمسابقه یخ دریایی قطب شمال و استمرار موجهای گرمای شدید در شهرهای غرب آسیا، اروپا و جنوب آسیا است. به باور متخصصان هواشناسی، این همزمانی نشان میدهد که گرمایش جهانی دیگر در قالب رخدادهای پراکنده و محلی قابل تفسیر نیست، بلکه مؤلفههای مختلف اقلیم، از اقیانوس و یخهای قطبی تا جو و محیطهای شهری، به صورت همافزا بر یکدیگر اثر میگذارند.
در این میان، فناوری نیز جایگاه متفاوتی نسبت به گذشته یافته است. بر همین اساس، اگر در دهههای گذشته فناوری عمدتاً به عنوان ابزار شناخت و مقابله با تغییرات اقلیمی شناخته میشد، امروز خود به یکی از متغیرهای مؤثر بر تراز انرژی زمین تبدیل شده است. توسعه شتابان مراکز داده، گسترش رایانش ابری، آموزش مدلهای عظیم هوش مصنوعی و رشد مصرف خدمات دیجیتال، تقاضای جهانی برای انرژی را به شکل محسوسی افزایش داده است. در نتیجه، بررسی روندهای گرمایش زمین بدون توجه به زیرساختهای فناوری اطلاعات، دیگر تصویری کامل از واقعیت ارائه نمیدهد.
همگرایی رکوردهای اقلیمی و گرمای فزاینده
بررسی دادههای منتشر شده توسط سازمان جهانی هواشناسی نشان میدهد ژوئن ۲۰۲۶ برای اروپای غربی از زمان آغاز اندازهگیری و ثبت دما در این منطقه، گرمترین ژوئن تاریخ بوده است. در همین راستا، میانگین دمای این بخش از اروپا به ۲۰٫۷۴ درجه سانتیگراد رسید که بیش از ۳ درجه بالاتر از میانگین اقلیمی دوره ۲۰۲۰-۱۹۹۱ بود. همزمان، میانگین دمای سطح آب اقیانوسها در محدوده فراقطبی نیز رکورد جدیدی را برای ماه ژوئن ثبت کرد و حتی رکورد پیشین سال ۲۰۲۴ را پشت سر گذاشت. چنین وضعیتی اهمیت ویژهای دارد، زیرا اقیانوسها بزرگترین مخزن گرمایی زمین محسوب میشوند و افزایش دمای آنها میتواند الگوهای گردش جو، شدت امواج گرمایی و حتی رفتار سامانههای بارشی را در مقیاس جهانی تحت تأثیر قرار دهد.
شدت این موج گرمایش در سطح اروپا بیسابقه بود. بر همین اساس، بارسلونا با ثبت دمای ۴۰٫۵ درجه سانتیگراد، گرمترین روز بیش از یک قرن اخیر خود را تجربه کرد. آلمان طی سه روز متوالی رکوردهای جدید دمایی ثبت کرد و شهر کوشن به دمای ۴۱٫۷ درجه رسید. مجارستان، لهستان، جمهوری چک، اتریش، هلند، دانمارک، سوئیس و فرانسه نیز هر یک رکوردهای ملی یا ماهانه جدیدی را به ثبت رساندند. استمرار این روند موجب شد بسیاری از کشورهای اروپایی برای نخستین بار هشدارهای قرمز صادر کنند و برنامههای اضطراری سلامت عمومی را فعال سازند.
موجهای گرمایشی جدید با گرم شدن اقیانوسها
اهمیت علمی این رخدادها در آن است که افزایش دمای خشکی و اقیانوس به صورت همزمان رخ داده است. در گذشته، بخشی از گرمای اضافی ناشی از تغییر اقلیم توسط اقیانوسها جذب میشد و از شدت نوسانات دمایی خشکی میکاست. اکنون با گرمتر شدن خود اقیانوسها، ظرفیت تعدیلکنندگی آنها کاهش یافته و همین مسئله زمینه را برای شکلگیری موجهای گرمای شدیدتر و پایدارتر فراهم کرده است. این پدیده از دیدگاه فیزیک اقلیم، نشانه ورود سامانه جوی زمین به مرحلهای با بازخوردهای تقویتشونده محسوب میشود.
قطب شمال و هشدار خاموش تشدید تغییرات اقلیمی
شاید مهمترین یافته علمی تابستان امسال، نه در مناطق گرمسیری، بلکه در قطب شمال ثبت شده باشد. مطالعه مشترک دانشگاه ساوتهمپتون و مرکز ملی اقیانوسشناسی بریتانیا نشان میدهد افت سطح یخ دریایی زمستانی که در سالهای ابتدایی دهه ۲۰۲۰ ظاهراً متوقف شده بود، در واقع تنها یک کاهش موقت در سرعت روند اصلی بوده است. با اضافه شدن دادههای زمستانهای ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶، روند بیستساله کاهش یخ زمستانی دوباره از نظر آماری چشمگیر شده است.
رکورد آب شدن یخ قطب شمال
میان سالهای ۲۰۲۴ تا ۲۰۲۵، وسعت یخ دریایی قطب شمال در اوج زمستان حدود ۵٫۸ درصد کاهش یافته که بزرگترین افت سالانه از زمان آغاز ثبت ماهوارهای دادههای مذکور در سال ۱۹۷۸ به شمار میرود. هرچند در سال ۲۰۲۶ اندکی بهبود مشاهده میشود، اما وسعت یخ همچنان در سطح دومین مقدار کمینه ثبتشده تاریخ باقی مانده است. مدلهای اقلیمی نیز نشان میدهند چنین افت شدیدی، هرچند نادر، کاملاً با شرایط گرمایش کنونی قطب شمال سازگار است و انتظار بازگشت سریع به وضعیت اوایل دهه ۲۰۲۰ واقعبینانه نیست.
اهمیت این روند تنها به کاهش یخ محدود نمیشود. یخ زمستانی همانند یک عایق حرارتی میان اقیانوس نسبتاً گرم و جو بسیار سرد قطب عمل میکند. هرچه این لایه نازکتر شود، انتقال گرما و رطوبت از اقیانوس به جو افزایش مییابد و در نتیجه الگوهای فشار، شکلگیری سامانههای طوفانی و گردش عمومی جو در نیمکره شمالی دستخوش تغییر میشود. به بیان دیگر، بخشی از موجهای گرمایی که هزاران کیلومتر دورتر در اروپا و آسیا مشاهده میشود، ریشه در تغییرات فیزیکی رخداده در اقیانوس منجمد شمالی دارد.
جغرافیای جدید گرما از خوزستان تا اروپای غربی
بررسی دادههای آماری بیانگر آن است که گرمای شدید دیگر به چند نقطه محدود در کمربند بیابانی زمین خلاصه نمیشود. شهرهایی مانند اهواز، بندر ماهشهر، آبادان، بصره، کویت، مکه، مدینه و مسقط همچنان در میان گرمترین سکونتگاههای جهان قرار دارند و دماهای بالاتر از ۴۵ تا ۵۰ درجه سانتیگراد را به طور منظم تجربه میکنند. در این مناطق، گرما دیگر یک رخداد استثنایی نیست، بلکه بخشی از ریتم زندگی، معماری و زیرساخت شهری محسوب میشود.
در کنار این مناطق سنتی، شهرهایی که پیشتر اقلیم معتدل داشتند نیز به تدریج وارد قلمرو دماهای بیسابقه شدهاند. بر همین اساس، بارسلونا، مادرید، پاریس، برلین، لندن و رم در تابستان امسال موجهایی از گرما را تجربه کردند که تا چند دهه قبل برای این عرضهای جغرافیایی نامعمول بود. کارشناسان معتقدند که مرزهای تاریخی مناطق گرم جهان در حال جابهجایی است و گرمای شدید به تدریج به ویژگی مشترک طیف وسیعتری از شهرهای جهان تبدیل میشود.
وقتی فناوری به بخش بزرگی از مسئله تبدیل میشود
رشد فناوریهای دیجیتال طی سالهای اخیر، اقتصاد دیجیتال و تغییرات اقلیمی را بیش از پیش به یکدیگر پیوند داده است. زیرساختهای هوش مصنوعی، رایانش ابری و خدمات برخط به هزاران مرکز داده متکی هستند که برای پردازش اطلاعات، مصرف برق بسیار بالایی دارند. برآوردها نشان میدهد مراکز داده هماکنون حدود یک تا دو درصد برق جهان را مصرف میکنند و با گسترش کاربردهای هوش مصنوعی این سهم همچنان در حال افزایش است.
ابعاد این مسئله تنها به مصرف برق محدود نیست. هر سرور در هنگام پردازش حجم بالای داده، گرمای قابل توجهی تولید میکند و برای حفظ عملکرد پایدار، به سامانههای سرمایشی دائمی نیاز دارد. بنابراین هر واحد افزایش توان پردازشی، به صورت همزمان تقاضا برای برق و انرژی سرمایشی را افزایش میدهد. آموزش تنها یک مدل بزرگ هوش مصنوعی نیز میتواند ردپای کربنی قابل مقایسه با مجموع انتشار چند خودرو در طول عمر کاری آنها ایجاد کند. چنین روندی موجب شده است توسعه هوش مصنوعی، علاوه بر آثار اقتصادی و فناورانه، به مسئلهای در حوزه سیاست انرژی و اقلیم نیز تبدیل شود.
چرخه دیجیتالیشدن نیز این فشار را تشدید میکند. فعالیتهایی نظیر ارسال ایمیل، جستوجوی اینترنتی، پخش ویدئو، ذخیرهسازی ابری و استفاده روزافزون از خدمات آنلاین، همگی به مراکز داده، شبکههای ارتباطی و تجهیزات دیجیتال وابسته هستند. در کنار آن، تولید سالانه بیش از ۵۳ میلیون تن زباله الکترونیکی و بازیافت کمتر از یکپنجم آن، به انتشار آلایندهها و گازهای گلخانهای دامن میزند. در نتیجه، فناوری امروز رابطهای دووجهی با تغییر اقلیم دارد. فناوری از یک سو ابزار اصلی پایش، مدلسازی و مدیریت بحرانهای اقلیمی است و از سوی دیگر، توسعه شتابان آن بدون گذار به انرژیهای کمکربن میتواند خود به عاملی برای تشدید گرمایش جهانی تبدیل شود.
جمعبندی
در نهایت، مجموعه دادههای منتشر شده در تابستان ۲۰۲۶ تصویری منسجم از وضعیت سامانه اقلیمی زمین ارائه میکند. رکوردهای همزمان دمای هوا، اقیانوس، شهرها و یخهای قطبی بیانگر آن است که گرمایش جهانی از افزایش تدریجی دما فراتر رفته و وارد مرحلهای شده است که بازخوردهای متقابل میان اجزای مختلف سامانه زمین، شدت و تداوم رخدادهای اقلیمی را افزایش میدهند.
در چنین شرایطی، مطالعه تغییرات اقلیمی دیگر صرفاً موضوعی در حوزه هواشناسی یا محیط زیست نیست، بلکه به مسئلهای میانرشتهای تبدیل شده که فیزیک اقلیم، علوم داده، فناوری اطلاعات، سیاست انرژی و طراحی زیرساختهای آینده را به یکدیگر پیوند میدهد. از همین منظر، آینده رقابت فناورانه جهان تنها با سرعت توسعه هوش مصنوعی یا اقتصاد دیجیتال سنجیده نخواهد شد، بلکه با توانایی کشورها در کاهش ردپای انرژی این فناوریها و سازگار کردن آنها با ظرفیتهای سامانه اقلیم نیز ارزیابی خواهد شد.
