مشهد- شاهنامه به عنوان سند هویت ملی، پاسدار زبان فارسی و سرچشمه ارزشهای بنیادین محسوب می شود و نقشی حیاتی در هویتبخشی و پایداری فرهنگی ایرانیان ایفا میکند.
خبرگزاری مهر، گروه استانها- مرجانه حسین زاده: روز بزرگداشت حکیم ابوالقاسم فردوسی، نه تنها تقویمی است بر صفحه تاریخ ایران، بلکه فرصتی است برای اندیشیدن به ریشههای هویت ملی ما، بازخوانی میراثی سترگ که چون گوهری بیبدیل، قرنهاست بر تارک فرهنگ این دیار میدرخشد. فردوسی، این پیرِ خردمندِ توس، با حماسه سترگ خود، شاهنامه را نوشت، کتابی که فراتر از یک اثر ادبی، ستون خیمه زبان فارسی، آینه تمامنمای اسطورهها، پهلوانان و تاریخ باستانی ایرانیان، و میراثداری بیهمتا برای فرهنگ و اندیشه این سرزمین کهن است. او با قلمی خردگرا و اندیشهای ژرف، روایتی ماندگار از شکوه، رنج، عشق و هویت ایرانی را در دفتر حماسه خود به ثبت رساند، حقیقتی که گویی چکیده روح یک ملت در طول قرون است.
در عصری که موجهای جهانی شدن و هجوم فرهنگهای بیگانه، هویتهای ملی را به چالش میکشند، بازگشت به منابع اصیل و میراث غنی فرهنگی، ضرورتی انکارناپذیر است. شاهنامه و جایگاه فردوسی در این میان، همچون فانوسی فروزان، راه را بر ما روشن میسازند. این کتاب گرانبها نه تنها پاسدار زبان فارسی بود و واژگان آن را از گزند فراموشی و زوال مصون داشت، بلکه با روایت پهلوانان و داستانهای کهن، آرمانها، ارزشها، و الگوهای رفتاری را به نسلهای پی در پی منتقل کرد. فردوسی، به تعبیر بسیاری، هویت ساز ملت ایران است؛ هویتی که در تار و پود حماسهها و اساطیرش تنیده شده و با هر بار خوانش شاهنامه، جان تازهای میگیرد.
برای رسیدن به پاسخی درخور به این پرسش که چرا با گذشت بیش از هزار سال از آفرینش این اثر بینظیر، همچنان فردوسی و شاهنامهاش در کانون توجه قرار دارند؟ و چرا پاسداشت نام و یاد او یک ضرورت فرهنگی است؟ با سه تن از پژوهشگران و شاهنامهشناسان خراسانی به گفتوگو نشستیم. این گفتگو، سفری است به شاهنامه، درک جایگاه بیبدیل فردوسی در منظومه اندیشه و ادب فارسی و تبیین ضرورت حیاتی پاسداشت میراث او برای نسل امروز و فردای ایران. در این مجال، از زوایای مختلف به شخصیت، آثار و تأثیرات ماندگار حکیم ابوالقاسم فردوسی خواهیم نگریست و دلایل اهمیت زنده نگه داشتن یاد و نام او را در در عصر حاضر مورد کنکاش قرار خواهیم داد.
جایگاه انکارناپذیر شاهنامه در فرهنگ و هویت ایرانی
در ابتدا به سراغ محمدرضا سرسالاری، شاعر، نویسنده و مدرس شاهنامه رفتیم.
شاعر، نویسنده و مدرس شاهنامه در گفتگو با خبرنگار مهر بر جایگاه انکارناپذیر شاهنامه در فرهنگ و هویت ایرانی، به ویژه در پاسداری از زبان فارسی و یگانگی فارسیزبانان در سراسر جهان، تأکید و اظهار کرد: شاهنامه در مرکز دل، زبان و فرهنگ ایران و ایرانی جای دارد و نقش این کتاب در گسترش و پاسداری زبان فارسی، استقلال فرهنگی ایران و ایرانی، و یگانگی فارسیزبانان پراکنده در جهان، انکارناپذیر و روشن است.
وی شاهنامه را سرگذشت ملتی معرفی کرد که پایدار و بافرهنگ در مقابل هر هجومی که خواسته گوهر و اصالت این مملکت را بر هم بزند، با ذوق، اندیشه و عاطفه ایستادگی کرده است، رویکردی که در گذر تاریخ و در خودِ داستانهای شاهنامه به تصویر کشیده شد است.
محرکهای نیرومند در شاهنامه
سرسالاری با اشاره به برخی مضامین شاهنامه عنوان کرد: محرکهای نیرومندی در شاهنامه وجود دارد، مانند شورآفرینی در عشق، عشق به آزادی، حس افتخار و انتقام، نامجویی و کینخواهیهای موجه و مثبت که جای قهرمانهای جنسی و فراانسانیِ افسانههای دیگر کشورها را گرفته است. کاوه آهنگر نمونه کاملی از شهامت و مردانگی مردم مظلوم است که در برابر پادشاهی ستمگر، دم از آزادمنشی، عدالتطلبی و نستوهی میزند و برای «زندگیسازی» قیام میکند.
اهمیت «داد» و «دادگری» در جهانبینی شاهنامه
شاعر، نویسنده و مدرس شاهنامه اهمیت «داد» و «دادگری» را در جهانبینی شاهنامه حیاتی دانست و گفت: این مفهوم آنقدر مهم است که فردوسی معتقد است «دادخواهی» و «داد دادن»، سعادت جوامع بشری و مهمترین خواسته خداوند از بندگان است. این آموزه جهانی، که در آن ظلمستیزی و عدالتجویی به اقتضای رویدادهای حماسی از زبان اشخاص مختلف جاری است، میتواند الگویی برای همه فرهنگها باشد. نفس عدالتخواهی و مبارزه با بیداد، امری است که شاهنامه به ما یاد میدهد در آن راستین و ثابتقدم باشیم، نه فقط در حد ادعا. وی افزود: این مسئله می تواند یک آموزه جهانی باشد، تمام کشورها و فرهنگ های دنیا باید در برابر این پرچمی که فردوسی بلند کرده سر تعظیم فرو آوردند. در سراسر شاهنامه، موضوع ظلم ستیزی و عدالت جویی به اقتضای مباحث و رویدادهای حماسی از زبان اشخاص مختلف ساری و جاری است. در داستان هوشنگ که دومین پادشاه اساطیری ایران است میخوانیم«چوبنشست بر جایگاه مهی.. چنین گفت بر تخت شاهنشاهی.. که بر هفت کشور منم پادشاه.. به هرجای پیروز و فرمانروا.. به فرمان یزدان پیروزگر.. به داد و دهش تنگ بسته کمر»
وی گفت: این داستان متعلق به زمانی است که هنوز آتش کشف نشده اما در ایران از «داد و دهش» صحبت شده. در داستان تهمورث دیوبند هم میخوانیم که وقتی این پادشاه با بزرگان حرف می زند می گوید «جهان از بدی ها بشویم به رای.. پس آنگه کنم به گیتی کنم گردپای» یعنی تهمورث میگوید اولین کارم باید این باشد که دنیا را با دادگری و مهربانی از بدیها پاک کنم.
سرسالاری گفت: در داستان فریدون می خوانیم «هرآن چیز کز راهِ بیداد دید.. هر آن بوم و بر کان نه آباد دید.. به نیکی ببست آن همه دست بد.. چنان کز رهِ شهریاران بود» یعنی فریدون نخستین کارش این بود که «بیداد» را از روی زمین از بین برد و با نیکی، دست بدی ها را بست آن طوری که شایسته شهریاران است.
شاعر، نویسنده و مدرس شاهنامه افزود: در دورانِ پهلوانی شاهنامه هم باز ماجرای داد و دادگری را می بینیم، در داستان کیخسرو می خوانیم «بگسترد گرد جهان داد را.. بکند از زمین بیخِ بیداد را» این واژه انگار واژه کلیدی شاهنامه است و حلقه گمشده دنیای امروز هم همین است.
لزوم گسترش فرهنگ داد و دادخواهی
وی گفت: وظیفه ما در بزرگداشت فردوسی، نباید صرفا نوشتن مقاله و سخنرانی باشد، بلکه هر کس در هر جایگاهی باید در راه گسترش فرهنگ داد، دادخواهی، مهر و مهرورزی قدم بردارد تا دنیای بهتری داشته باشیم. این مسیر با خواندن و فهمیدن شاهنامه آغاز میشود.
گسترش شاهنامهخوانی در مشهد و ایران
پس از آن یوسف بینا، پژوهشگر، نویسنده و دانشآموخته و استاد دانشگاه در رشته زبان و ادب فارسی در گفتگو با خبرنگار مهر اظهار کرد: شاهنامه فردوسی سند هویت و عالیترین سند فرهنگ ایرانی است که آموزههای آن نهفقط میراث ایرانیان فرهیخته دیروز است بلکه برای انسان مدرنِ امروز نیز کاربرد دارد. این کتاب سترگ همچنان زنده و ارزنده درحال گفتوگو با انسان امروز ایرانی است و پاسخ بنیادینترین پرسشهای فکری و فرهنگی و ادبی ایرانیان امروز را به زیباترین شکل سخن در خود دارد. بنابراین ما از هر سو و با هر چشم به این شاهکار بیمانند نگاه کنیم باز هم آن را در صدر مهمترین داشتههای فکری و فرهنگی و ادبی خود میبینیم.
گسترش شاهنامه خوانی در مشهد و ایران
پژوهشگر، نویسنده و دانشآموخته و استاد دانشگاه در رشته زبان و ادب فارسی گفت: در سالها و دهههای اخیر در مشهد و دیگر شهرهای خراسان مانند بسیاری از شهرهای دیگر ایران خوشبختانه علاقهها و انگیزههای فراوانی برای شاهنامهخوانی و بازخوانی میراث سترگ فردوسی در میان عموم مردم شکل گرفته است که نشستهای هفتگی و ماهانه در خانهها، کافهها، انجمنها، مراکز فرهنگی و حتی اقتصادی با موضوع شاهنامه گواه آن است. این اتفاق مبارکی است که آثار و برکاتش را همین امروز و بیشتر در فردا و فرداها میبینیم و خواهیم دید.
وی ادامه داد: بهنظر میرسد در چنین فضایی از یکسو مسئولان و حتی مدیران مراکز غیردولتی یا مردمی که به هر نحوی امکانات اقتصادی و مدیریتی ویژهای دارند با توجه به احساس مسئولیت ملی و اجتماعی باید از برگزاری چنین نشستهایی حمایت کنند و آن را گسترش دهند. از سوی دیگر شاهنامهدانها نیز باید به میان این مردم علاقهمند و باانگیزه بیایند و با راهنماییهای علمی خود در برابر بدخوانیها و بدفهمیها از شاهنامه بایستند و راه درست را به شاهنامهخوانها نشان دهند.
بینا تاکید کرد: آنچه که در قرن چهارم فردوسی را به تدوین شاهنامه تشویق کرد احساس مسئولیت ملی و اجتماعی بود، امروز نیز هر ایرانی باید با همان احساس مسئولیت ملی و اجتماعی بهسراغ حماسه ملی ایران بیاید و آن را بخواند و بداند که یکی از مهمترین کارکردهای مطالعه حماسه ملی ایران همانا تربیت انسان آرمانی ایرانی است. پس کسی که شاهنامه خوانده است هزارانهزار تفاوت دارد با کسی که شاهنامه نخوانده است. یکی از این تفاوتها آن است که شاهنامهخوان ایرانیتر است و ایران و ایرانی را بهتر میشناسد و میفهمد و میسازد.
پاسداشت زبان فارسی با خواندن شاهنامه امکانپذیر است
سیدجعفر علمداران، پژوهشگر، دکتری زبان و ادبیات فارسی و استاد دانشگاه نیز در گفتگو با خبرنگار مهر اظهار کرد: فردوسی به زبان فارسی جان دوباره بخشید. خراسان جایی است که «خور» یا خورشید در آنجا آسان برآید. خورشید نماد مهر و دانایی و ایران اهورایی است، از ایران بر می آید، خراسان و توس همیشه ابرمردان و بزرگ مردانی داشته است که رستموار حافظِ جان و مال و ناموس و ادب این سرزمین بوده و هستند، توس سرزمینی بسیار شایسته است که فردوسی، خواجه نصیرالدین توسی، دقیقی توسی، خواجه نظام الملک توسی و بسیاری ابرمردان را در خود پرورانیده که به فرهنگ این مملکت بها داده اند.
پژوهشگر، دکتری زبان و ادبیات فارسی و استاد دانشگاه استقبال از شاهنامه را در سالهای اخیر خوب ارزیابی کرد و گفت: دلیل استقبال مردم در سالهای اخیر از شاهنامه این است که امروز مردم به این کتاب سترگ نیاز دارند، شاهنامه سند هویت ملی ایرانیان است، پاسداشت زبان فارسی با خواندن این رمزنامه امکانپذیر است.
شاهنامه کتاب صلح است
وی افزود: در این کتاب اندیشه و خرد فراوان است، شاهنامه کتابی سراسر جنگ با اندیشه صلح است. شاهنامه شیشه عمر قوم ایرانی است و در سه دوره اسطوره ای، پهلوانی و تاریخی در این اثر بزرگ ردپای حکمت، ادب، اصالت، فرهنگ و مقابله با دشمنانی که قصد حذف ایرانی و ایرانی را دارند، به کررات میبینیم.
علمداران بیان کرد: شاهنامه در شهرها و روستاهای کشور در سالهای گذشته گسترده شده و باید بیشتر از همیشه به آن بها دهیم، شاهنامه درس زندگی است، بستری برای کسب مهارتهای زندگی است.
شاهنامه و مهارتهای زندگی
پژوهشگر، دکتری زبان و ادبیات فارسی و استاد دانشگاه افزود: پایان نامه من برای دوره دکتری مهارتهای زندگی در شاهنامه فردوسی بوده است. سازمان جهانی بهداشت الان ده مهارت را به عنوان مهمترین مهارتهای زندگی معرفی کرده که شامل خودآگاهی، تفکر خلاق، همدلی، روابط بین فردی، تفکر نقاد و .. هستند. هر ده مهارت در شاهنامه موجود است و من در پایاننامهام این موضوع را اثبات کردهام، پس شاهنامه کتابی است که برای مهارت های زندگی به ویژه نسل جوان ضروری است.
وی گفت: برای استقبال بیشتر مردم از شاهنامه باید در جلسات فرهنگی، نشستهای خانوادگی، دورهمیها و .. با خردمندی و بدون سیاستزدگی از شاهنامه چند بیتی بخوانیم و ابیات را شرح دهیم تا شاهنامه به بستر جامعه بیاید، نام شاهنامه باید همه جا بپیچد. افراد مختلف جامعه بازاری، دانشگاهی، خانوادهها و ..باید خودشان تامل و تفکر کنند و شاهنامه بخوانند، نباید کسی مجبور به خواندن شود. ما اولین کنگره پزشکی، اولین رستمزایی و بسیاری از اولینها را به تعبیر شاهنامه در ایران باستان داشتهایم و این مطالب برای مردم بسیار جذاب است.
شاهنامه سند هویت ملی
شاهنامه به عنوان سند هویت ملی، پاسدار زبان فارسی و سرچشمهی ارزشهای بنیادین مانند دادگری، ظلمستیزی، عشق به آزادی و مهارتهای زندگی، نقشی حیاتی در هویتبخشی و پایداری فرهنگی ایرانیان ایفا میکند. این پژوهشگران بر ضرورت نه تنها پاسداشت نام فردوسی، بلکه بسط و گسترش آموزههای شاهنامه در بطن جامعه، از طریق شاهنامهخوانی، آموزش و حمایت مسئولان فرهنگی، تأکید ورزیدند. آنها معتقدند شاهنامه با ارائه الگوهای رفتاری و اخلاقی، نه تنها به شناخت بهتر هویت ایرانی کمک میکند، بلکه میتواند راهنمایی عملی برای زندگی مدرن و ساخت دنیایی بهتر باشد. تجربیات ارزشمند آنان در برگزاری رویدادهای شاهنامهخوانی و تدریس، نشاندهنده پتانسیل بالای این اثر سترگ برای تعامل با نسل امروز و آینده است.
