بازار جهانی هندوانه بزرگتر شد، سهم ایران کوچک تر؛ صادرات کشور ۳۳.۵ درصد افت کرد

بازار؛ گروه کشاورزی: هندوانه اگرچه در بسیاری از بازارها یک محصول فصلی و نسبتا ارزان محسوب می شود، اما تجارت بین المللی آن به یک بازار چند میلیارد دلاری تبدیل شده است. رشد صادرات این محصول نشان می دهد تقاضا برای میوه های تازه در بازارهای جهانی همچنان ظرفیت توسعه دارد و کشورهایی که از مزیت تولید، اقلیم مناسب، زیرساخت صادراتی و دسترسی جغرافیایی به بازارهای مصرف برخوردار هستند، توانسته اند سهم قابل توجهی از این تجارت را به خود اختصاص دهند.

ارزش ۲.۵۲ میلیارد دلاری صادرات جهانی هندوانه در ۲۰۲۵

در واقع بازار جهانی هندوانه در سال ۲۰۲۵ با وجود تداوم چالش های اقتصادی، افزایش هزینه های تولید و حمل و نقل و تغییرات اقلیمی، روندی رو به رشد را تجربه کرد. بر اساس داده های تجارت جهانی، که توسط مرکز workdstopexports منتشر شده است ارزش صادرات هندوانه تازه در سال ۲۰۲۵ به ۲.۵۲ میلیارد دلار رسید؛ رقمی که در مقایسه با ۲.۳ میلیارد دلار در سال ۲۰۲۴، افزایش ۹.۶ درصدی را نشان می دهد.

مقایسه عملکرد بازار در یک دوره پنج ساله نیز از رشد قابل توجه تجارت این محصول حکایت دارد. به نحوی که ارزش صادرات هندوانه تازه در سال ۲۰۲۱ حدود ۲.۱۵ میلیارد دلار بود و طی چهار سال به ۲.۵۲ میلیارد دلار در سال ۲۰۲۵ رسید. به این ترتیب، ارزش صادرات جهانی این محصول در این دوره حدود ۱۷.۲ درصد افزایش یافته است.

تمرکز بالای بازار در دست پنج صادرکننده

یکی از ویژگی های مهم بازار جهانی هندوانه، تمرکز بالای صادرات در تعداد محدودی از کشورهاست؛ پنج صادرکننده بزرگ یعنی «اسپانیا، مکزیک، ایتالیا، مراکش و هلند» در مجموع ۵۷.۱ درصد از کل ارزش صادرات جهانی هندوانه در سال ۲۰۲۵ را در اختیار داشته اند.

اسپانیا با فاصله قابل توجه نسبت به سایر کشورها در صدر بازار قرار دارد. صادرات هندوانه این کشور در سال ۲۰۲۵ به ۶۵۸.۹ میلیون دلار رسید که معادل ۲۶.۲ درصد از کل صادرات جهانی بود.

مکزیک نیز با صادرات ۲۲۴ میلیون دلار و سهم ۸.۹ درصدی در رتبه دوم قرار گرفت. ایتالیا نیز با ۲۰۹.۷ میلیون دلار صادرات، ۸.۳ درصد بازار جهانی را در اختیار داشت.

از سوی دیگر، مراکش با صادرات ۱۸۸ میلیون دلار و سهم ۷.۵ درصدی در رتبه چهارم قرار گرفت و هلند با ۱۵۷.۲ میلیون دلار و سهم ۶.۲ درصدی جایگاه پنجم را به خود اختصاص داد.

این ارقام نشان می دهد اسپانیا به تنهایی بیش از یک چهارم ارزش صادرات جهانی هندوانه را در اختیار دارد. چنین تمرکزی از وجود مزیت های ساختاری در تولید و صادرات این کشور حکایت دارد.

ایران در رتبه هفدهم جهان

در بخش دیگری از ایندگزارش به بررسی صد صادر کننده برتر این محصول پرداخته شده است که نشان می دهد: در میان ۱۰۰ صادرکننده اصلی هندوانه جهان، ایران در سال ۲۰۲۵ با صادرات ۲۵.۸۲۸ میلیون دلار در رتبه هفدهم قرار گرفته است.

ایران از نظر ارزش صادراتی پس از آلبانی و پیش از مجارستان قرار دارد. با این حال، نکته قابل توجه درباره عملکرد ایران، کاهش قابل توجه صادرات نسبت به سال قبل است.

صادرات هندوانه ایران در سال ۲۰۲۵ نسبت به سال ۲۰۲۴ حدود ۳۳.۵ درصد کاهش داشته است؛ این افت در شرایطی اتفاق افتاده که ارزش کل تجارت جهانی هندوانه افزایش یافته و بازار جهانی با رشد ۹.۶ درصدی مواجه شده است

صادرات هندوانه ایران در سال ۲۰۲۵ نسبت به سال ۲۰۲۴ حدود ۳۳.۵ درصد کاهش داشته است. این افت در شرایطی اتفاق افتاده که ارزش کل تجارت جهانی هندوانه افزایش یافته و بازار جهانی با رشد ۹.۶ درصدی مواجه شده است.

به عبارت دیگر، در حالی که کیک صادرات جهانی در حال بزرگتر شدن بوده، سهم صادراتی ایران کاهش یافته است. این موضوع اهمیت بررسی مشکلات ساختاری در زنجیره تولید تا صادرات هندوانه کشور را بیشتر می کند.

چرا ایران با وجود مزیت تولید، سهم بیشتری ندارد؟

ایران از نظر اقلیمی ظرفیت بالایی برای تولید انواع محصولات جالیزی دارد و هندوانه نیز یکی از محصولات شناخته شده کشاورزی کشور است. با این حال، تولید بالا لزوما به معنای صادرات موفق نیست.

یکی از مشکلات اساسی، فاصله میان «سیاست تولید و سیاست صادرات» است. در صورتی که میزان تولید بدون توجه به بازارهای هدف، نیاز مصرف داخلی، ظرفیت حمل و نقل و قراردادهای صادراتی تعیین شود، افزایش تولید می تواند حتی به کاهش قیمت داخلی و زیان تولیدکننده منجر شود.

موضوع دیگر، هزینه حمل و نقل است. هندوانه محصولی حجیم و نسبتا سنگین با ارزش واحد محدود است. بنابراین هزینه حمل سهم قابل توجهی از قیمت نهایی را تشکیل می دهد. هرگونه افزایش هزینه سوخت، حمل جاده ای، عوارض مرزی یا هزینه های لجستیکی می تواند قدرت رقابت صادراتی این محصول را کاهش دهد.

از سوی دیگر، زیرساخت های بسته بندی و زنجیره سرد نیز اهمیت زیادی دارند. بازارهای پیشرفته برای محصولات تازه، استانداردهای مشخصی در زمینه وزن، اندازه، کیفیت، سلامت، بسته بندی و زمان تحویل دارند. ضعف در هر یک از این بخش ها می تواند باعث از دست رفتن بازار صادراتی شود.

ترکیه؛ رقیب نزدیک ایران
عملکرد ترکیه در سال ۲۰۲۵ باید برای سیاستگذاران و فعالان صنعت کشاورزی ایران مورد توجه قرار گیرد. ترکیه با صادرات ۷۹.۶ میلیون دلاری هندوانه در رتبه دهم جهان قرار گرفته و در یک سال صادرات خود را بیش از دو برابر کرده است.

این کشور از نظر جغرافیایی در نزدیکی بازارهای اروپایی، خاورمیانه و کشورهای حوزه قفقاز قرار دارد. رشد صادرات ترکیه نشان می دهد استفاده از مزیت جغرافیایی، توسعه زنجیره تامین و تمرکز بر بازارهای هدف می تواند به سرعت جایگاه یک کشور را در بازار جهانی تغییر دهد.

ایران نیز از موقعیت جغرافیایی مناسبی برخوردار است، اما برای تبدیل این موقعیت به مزیت صادراتی پایدار، باید هزینه لجستیک، بسته بندی، مرز، حمل و نقل و بازاریابی صادراتی کاهش یابد.

رشد تجارت جهانی؛ فرصتی برای ایران

افزایش ارزش تجارت جهانی هندوانه از ۲.۳ میلیارد دلار در سال ۲۰۲۴ به ۲.۵۲ میلیارد دلار در سال ۲۰۲۵ نشان می دهد تقاضای جهانی برای این محصول همچنان وجود دارد. رشد ۱۷.۲ درصدی تجارت در مقایسه با سال ۲۰۲۱ نیز نشان می دهد این بازار طی سال های اخیر بزرگتر شده است.

بنابراین کاهش صادرات ایران را نمی توان صرفا به کوچک شدن بازار جهانی نسبت داد. برعکس، بازار جهانی در حال رشد است و فرصت های صادراتی نیز وجود دارد. مسئله اصلی، توانایی ایران برای حفظ و افزایش سهم خود از این بازار است.

بازارهای منطقه؛ فرصت مهم صادراتی

ایران به دلیل موقعیت جغرافیایی می تواند روی بازارهای کشورهای همسایه و منطقه تمرکز بیشتری داشته باشد. کشورهای حوزه خلیج فارس، عراق، جمهوری آذربایجان، ارمنستان، گرجستان، روسیه و کشورهای آسیای مرکزی از جمله بازارهایی هستند که از نظر جغرافیایی برای صادرات محصولات کشاورزی ایران اهمیت دارند.

مزیت اصلی ایران در این بازارها، فاصله کمتر نسبت به رقبای دوردست و امکان حمل زمینی است. با این حال، برای استفاده از این مزیت باید صادرات به صورت سازمان یافته و قراردادی انجام شود.

فروش محصول در آخرین لحظه و بدون قرارداد پایدار، تولیدکننده و صادرکننده را در معرض نوسان شدید قیمت قرار می دهد. توسعه قراردادهای صادراتی پیش از فصل برداشت می تواند بخشی از این مشکل را کاهش دهد.

ضرورت عبور از صادرات محصول خام

یکی دیگر از موضوعات مهم، ارزش افزوده پایین صادرات محصولات کشاورزی خام است. هرچند هندوانه تازه همچنان بازار بزرگی دارد، اما توسعه صنایع فرآوری می تواند ارزش بیشتری برای تولید ایجاد کند.

آب هندوانه، کنسانتره، فرآورده های غذایی و برخی محصولات فرآوری شده می توانند بخشی از راهبرد توسعه زنجیره ارزش باشند. البته این بخش نیازمند سرمایه گذاری، فناوری، استانداردسازی و شناخت بازارهای مصرف است.

اروپا همچنان قطب اصلی تجارت هندوانه

از سوی دیگر، بررسی توزیع جغرافیایی صادرات هندوانه نشان می دهد: اروپا مهمترین منطقه صادرکننده این محصول در جهان است. به این معنا که کشورهای اروپایی در سال ۲۰۲۵ حدود ۱.۳۶ میلیارد دلار هندوانه به بازارهای جهانی صادر کردند که معادل ۵۴.۲ درصد کل صادرات جهانی است.

همچنین آمریکای شمالی با سهم ۱۴.۲ درصدی در رتبه دوم قرار دارد. کشورهای آسیایی نیز ۱۱.۲ درصد از صادرات جهانی هندوانه را به خود اختصاص داده اند.

آمریکای لاتین به جز مکزیک با احتساب کشورهای حوزه کارائیب، حدود ۱۰.۹ درصد سهم دارد. کشورهای آفریقایی نیز ۸.۹ درصد از صادرات جهانی را به خود اختصاص داده اند و اقیانوسیه با سهم ۰.۶ درصدی در انتهای جدول قرار گرفته است.

برتری اروپا در این بازار را نمی توان صرفا به تولید نسبت داد. نزدیکی کشورهای تولیدکننده به بازارهای بزرگ مصرف، توسعه شبکه حمل و نقل، وجود زیرساخت های سردخانه ای، استانداردهای بسته بندی و امکان انتقال سریع محصولات تازه، از عوامل مهم در موفقیت صادرکنندگان اروپایی است.